Evden Çalışmada Giderler ve İş Kazası

Evden çalışırken kullandığınız bilgisayar size ait olabilir; aynı internet bağlantısı hem iş hem kişisel ihtiyaçlar için kullanılabilir. Bu durum, çalışma hayatında tanıdık bir soruyu gündeme getirir: İşin eve taşınmasıyla ortaya çıkan giderlerin ne kadarı çalışana, ne kadarı işverene aittir?

Benzer bir belirsizlik iş güvenliğinde de karşımıza çıkar. Evde çalışırken yaşanan bir kazanın iş kazası sayılıp sayılmayacağı ve işverenin sorumluluğu, yalnızca olayın mesai saatinde gerçekleşmesine bakılarak cevaplanamaz.

Bu soruların ortak noktası, işin evden yürütülmesinin işverenin yükümlülüklerini ortadan kaldırmamasıdır. Ancak bilgisayarın temini, elektrik giderinin karşılanması ve bir kazanın hukuki sonucu farklı kurallara göre değerlendirilir.

Bilgisayar, internet ve elektrik: Her gider aynı kurala tabi değil

4857 sayılı İş Kanunu m.14 ve Uzaktan Çalışma Yönetmeliği, uzaktan çalışma ilişkisinin temel çerçevesini belirler. Giderler bakımından ise iş araçları, işin gerektirdiği harcamalar ve çalışma alanının düzenlenmesi arasında ayrım yapmak gerekir.

Önce iş araçlarından başlayalım. Uzaktan Çalışma Yönetmeliği m.7/1 uyarınca, iş sözleşmesinde aksi kararlaştırılmamışsa gerekli malzeme ve iş araçlarının işveren tarafından sağlanması esastır. Dolayısıyla bilgisayar ve monitör gibi araçlarda sözleşmenin ne söylediği önemlidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.413 de aksine anlaşma veya yerel âdet bulunmadıkça bu araçların işverence sağlanmasını öngörür. İşçinin anlaşarak kendi aracını işe özgülemesi durumunda ise aksine anlaşma veya yerel âdet yoksa uygun bir karşılık ödenmesi gerekir.

Elektrik ve internet gibi giderlerde farklı bir sınır vardır. Yönetmelik m.8, işle doğrudan ilgili zorunlu giderlerin belirlenmesi ve karşılanmasının sözleşmede düzenlenmesini ister. TBK m.414/3 ise şu hükmü getirir:

“Zorunlu harcamaların kısmen veya tamamen işçi tarafından bizzat karşılanmasına ilişkin anlaşmalar geçersizdir.”

Bu nedenle sözleşme, giderlerin nasıl belirleneceğini ve ödeneceğini açıklayabilir; ancak zorunlu iş harcamalarını geçerli biçimde çalışanın üzerine bırakamaz.

Gider kalemi	Temel yaklaşım	Dayanak
Bilgisayar, monitör ve gerekli iş araçları	İş sözleşmesinde aksi kararlaştırılmamışsa işverence sağlanması esastır.	Yönetmelik m.7; TBK m.413
İşle doğrudan ilgili zorunlu elektrik ve internet giderleri	İşin gerektirdiği giderler karşılanmalı; kişisel tüketim ile işe ilişkin kullanım ayrılmalıdır.	Yönetmelik m.8; TBK m.414
Çalışma alanının gerekli düzenlemeleri	Maliyetlerin karşılanma usulü işçi ve işveren tarafından birlikte belirlenir.	Yönetmelik m.6
İş sağlığı ve güvenliği tedbirleri	Tedbirlerin maliyeti çalışana yansıtılamaz.	6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4/4

Örneğin işin yürütülmesi için gereken ek internet hizmeti ile evde kişisel amaçlarla da kullanılan mevcut abonelik aynı biçimde ele alınmaz. İşverenin evin bütün faturalarını karşılaması gerektiği varsayılmadan, talep edilen giderin işle bağlantısı, gerekliliği ve kapsamı belirlenmelidir.

Aylık sabit gider desteği de kararlaştırılabilir. TBK m.414/2 uyarınca bunun yazılı hizmet veya toplu iş sözleşmesinde düzenlenmesi ve zorunlu harcamaları karşılayacak miktardan az olmaması gerekir. Önemli olan yalnızca bir ödeme yapılması değil, belirlenen ödemenin ilgili zorunlu giderleri karşılamasıdır.

Elektrik giderinin ödenmemesi feshe nasıl yansıyabilir?

Giderlerin paylaşılması yalnızca aylık bütçeyi ilgilendiren bir mesele değildir; bazı uyuşmazlıklarda iş sözleşmesinin sona ermesinin de nedeni olabilir. Sakarya BAM 9. HD E.2023/68 K.2024/490 — 06.03.2024 kararı, ödemenin zamanının önemini gösteren bir örnektir.

Olayda, pandemi döneminde evden çalışan işçi sözleşmesini 12.08.2021’de feshetmiş; elektrik gideri ise işverence 19.08.2021’de, fesihten sonra ödenmiştir. BAM, fesih tarihinde ödenmemiş elektrik gideri bulunduğunu belirterek işçinin feshini haklı ve kıdem tazminatı talebinin kabulünü hukuka uygun bulmuştur. İşverenin istinaf başvurusu esastan reddedilmiştir.

Başka bir ifadeyle, bu uyuşmazlıkta elektrik giderinin sonradan ödenmesi, fesih tarihinde mevcut olan duruma ilişkin değerlendirmeyi değiştirmemiştir. Bununla birlikte kararın araç ve malzeme teminine ilişkin gerekçesinde, taraflar arasında aksine anlaşma bulunmadığı da belirtilmiştir.

Kararın gösterdiği husus, uzaktan çalışma giderlerinin hukuki sonuç doğurabilecek bir işveren yükümlülüğü olduğudur. Her gider gecikmesinin otomatik olarak haklı fesih ve kıdem tazminatı hakkı doğurduğu sonucu ise çıkarılamaz. Bir fesih değerlendirmesinde somut giderin niteliği, ödeme yükümlülüğü, ödeme zamanı ve fesih gerekçesi birlikte incelenmelidir.

Evde yaşanan bir kaza ne zaman iş kazası sayılır?

Giderler kadar önemli diğer konu, çalışma ortamının güvenliğidir. Uzaktan Çalışma Yönetmeliği m.12 uyarınca işveren; yapılan işin niteliğine göre çalışanı iş sağlığı ve güvenliği konusunda bilgilendirmek, gerekli eğitimi vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve sağladığı ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini almakla yükümlüdür.

Çalışma alanının düzenlenmesi de bu çerçevede ele alınmalıdır. Örneğin bir sandalye talebinde bunun kişisel bir tercih mi, yoksa işin niteliği ve belirlenen riskler bakımından gerekli bir güvenlik tedbiri mi olduğu önemlidir. İkinci durumda, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4/4’teki maliyeti çalışana yansıtmama kuralı gözetilmelidir.

Bir kaza meydana geldiğinde ise değerlendirme 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.13 üzerinden yapılır. Kanun, sigortalının işyerinde bulunduğu sırada meydana gelen olaylar ile işveren tarafından yürütülen iş nedeniyle meydana gelen olaylar gibi farklı hâlleri kapsar. Bu nedenle her olayda aynı tür iş bağlantısının aranacağı varsayılmamalıdır.

Evde düşme veya bilgisayar başında kalp krizi geçirme gibi bir olayda; çalışma alanının işyeri niteliği, olayın gerçekleştiği yer ve zaman, o sırada yapılan faaliyet ve çalışma düzeni incelenir. Sözleşmede çalışma yerinin ve saatlerinin açık olması ispatı kolaylaştırır; fakat bu kayıtlar tek başına hukuki sonucu belirlemez.

Burada bir ayrım daha önemlidir: Olayın iş kazası sayılması ile işverenin tazminat sorumluluğu aynı mesele değildir. İşverenin koruma yükümlülüğüne ilişkin TBK m.417 çerçevesinde yükümlülük ihlali, zarar, illiyet bağı ve uygulanacak sorumluluk hükümleri ayrıca değerlendirilir. İş kazası niteliğinden doğrudan otomatik tazminat sonucu çıkarılamaz.

Çalışma düzenini ve giderleri yazılı olarak netleştirmek

Bu ayrımların uygulamada anlam kazanması için uzaktan çalışma koşullarının açık olması gerekir. Yönetmelik m.5 ve m.9 doğrultusunda, yazılı sözleşmede özellikle şu hususlar belirlenmelidir:

• İşin yapılacağı yer, çalışma zaman aralığı ve iletişim yöntemi.
• Bilgisayar ve diğer araçların kime ait olduğu; teslim, kullanım, bakım ve onarım koşulları.
• Zorunlu giderlerin nasıl belirleneceği, belgelendirileceği ve hangi usulle ödeneceği.
• Varsa sabit gider desteğinin kapsamı ve tutarı.

İş sağlığı ve güvenliği bilgilendirmesi, eğitim, sağlık gözetimi ve ekipman güvenliği süreçlerinin de uygulamada karşılığı bulunmalıdır. Sözleşmeye hüküm eklemek, bu yükümlülükleri fiilen yerine getirmenin yerini tutmaz.

Çalışan açısından gider kayıtlarını ve ilgili yazışmaları saklamak, belirsiz konular için işverenden yazılı açıklama istemek yararlıdır. Bir kaza meydana gelirse olayın yeri, zamanı, oluş şekli ve sağlık kayıtları belgelenmeli; işverene bilgi verilmeli ve 5510 sayılı Kanun m.13 kapsamındaki bildirim yükümlülükleri ayrıca gözetilmelidir.

Sonuç

Uzaktan çalışma, işin giderlerini ve güvenlik sorumluluklarını kendiliğinden çalışana aktaran bir düzen değildir. Bununla birlikte hangi giderin karşılanacağı, bilgisayarın kime ait olacağı veya evdeki bir olayın iş kazası sayılıp sayılmayacağı tek bir genel cevapla çözülemez.

Giderler bakımından belirleyici ayrım, kişisel tüketim ile işin gerektirdiği zorunlu harcamalar arasındadır. Güvenlik bakımından ise işverenin yükümlülükleri evden çalışmada da devam eder; bir kaza yaşandığında olayın niteliği ve tazminat sorumluluğu ayrı incelenir. Açık bir yazılı düzenleme ve düzenli kayıt tutulması, bu hak ve yükümlülüklerin anlaşılmasını ve gerektiğinde ispatını kolaylaştırır. Ancak imzalanmış olması, zorunlu giderleri veya iş güvenliği maliyetlerini mevzuata aykırı biçimde çalışana yükleyen bir hükmü geçerli hâle getirmez.